İmparator yerine diktatör, tek adam, kral, başkan, sultan... gibi unvan isimlerini de kullanabilirdik. Fakat asıl metindeki kullanıma sadakatimiz bizi tahrifattan alıkoydu. Tarihçi Cornelius Tacitus hazretlerinin "Julius Agricola'nın Hayatı" anlatısında Roma imparatoru Nerva Trajen (Marcus Ulpius Nerva Traianus; yaygın adıyla Trajan; MS. 53-117)'den bahseder. Kayıtlarda "Roma İmparatorluğu'nun beş iyi imparatorundan ikincisi" olarak anılan Trajen'den bahsederken Tacitus, imparatorun iki dönemi arasındaki birbirine zıt iki uç noktaya temas eder. İlki, göreve başladığı ilk yıllarda o zamana kadar "yanyana gelememiş iki şeyi, imparatorluk ile özgürlüğü birleştirmiş" olmasıydı. İkinci uç nokta ise yıllar geçtikçe işlerin kötüye gitmesiyle ilgiliydi. Daha çok da bu kötü gidişatın insan hayatına olan negatif etkisiydi. Tacitus'tan bir cümleyle dalı budaklandıralım: "... Birçokları hem de en canlı ve çalışkan olanlar da imparatorun azgınlığına kurban gittiler."
Antik Roma'nın imparator, komutan ve tarihçi yazarlarından söz ettik fakat onlarla devam etmeyeceğiz; yüzyılları atlayıp daha yakın bir zamana geleceğiz. Yirminci yüzyıl ortalarında Avrupa'nın göbeğindeki bir ülkenin bir dönemini, o dönemde aktivist bir özne olan bir yazarı ve o yazarın bir romanını mercek altına alacağız. Merkezde kurgu (roman) olmakla birlikte, mümkün olduğunca üçünü bir koşutluk içinde değerlendiceğiz, çünkü ana yüzde metin kendisini gerçekleştirirken derin planda, bir toplumun sosyal tarihini ve o tarih sürecinde varolma mücadelesi veren bir yazarın hikayesini okuruz. Eser, dönem ve yazar arasında kurduğumuz bu ilişkiyi eldeki hazır verilerle kısa yoldan ispatlayalım: Tibor Déry, ele almakta olduğumuz Niki romanını aynı yıl Macaristan'da iktidarın insan haklarına karşı uyguladığı kısıtlamaları anlatmak amacıyla 1956'da yazmıştır. Kaldı ki yazarın kendisi de bu negatif sürece bizzat maruz kalmıştır. Bunu Tibor Déry'nin biyografisine yaslanarak anlatmak daha kolay olacak.
1894'te Budapeşte'de doğan Déry, 1918'de Macaristan Komünist Partisine üye olarak politika sahnesinde görünmeye başlar. Komünist Parti üyesi olur. Mihály Károlyi yönetimindeki liberal iktidarda aktif rol alır. Kısa süre sonra iktidar değişir, Béla Kun yönetimindeki Komünist Partisi iktidara gelir, Macar Sovyet Cumhuriyeti kurulur. Bu gelişme Déry'nin hayatına tutuklanmak şeklinde yansır. Kısa süre içinde affedilmiş olmakla birlikte hayatını genellikle ülke dışında; Çekoslovakya, Avusturya, Almanya, Fransa, İtalya gibi ülkelerde geçirmek zorunda kalır. Bu arada Avusturya'da da politik olarak aktiftir. Sözgelimi Avusturya Sosyal Demokrat İşçi Partisi tarafından Avusturya Cumhuriyeti'ni savunmak amacıyla kurulan Republikanischer Schutzbund (Cumhuriyetçi Koruma Birliği) adlı paramiliter örgüt üyesi olarak 1934'teki Avusturya İç Savaşı'na katılır. Sonuçta, İspanya'ya kaçar. Ülkesine ise ancak kesin olarak 1935'te dönebilir.
Sonraki yıllarda da bahtı yaver gitmez. Ülkesine döndükten sonra, milliyetçi muhafazakar (faşist) Miklós Horthy iktidarı (1920-1944) döneminde bir kaç kez hapse atılır. Bunlardan birisinin nedeni André Gide'nin Retour de l'URSS (SSCB'den Dönüş) adlı eserini çevirmektir (1938). Nazi işgali döneminde (1944) saklanmak zorunda kalan Déry, savaş sonrasında tekrar Komünist Parti'ye katılır. Macar Yazarlar Birliği başkanlığına seçilir. Sonraki yıllarda yazdığı eserler siyasetçileri rahatsız eder. Komünist Parti yetkilileri yazarı ağır şekilde eleştirir. 1956'da Macar Halk Cumhuriyeti (1949-1989) hükümetine ve hükümetin Sovyetler Birliği'ne (SSCB) bağımlılığından kaynaklanan politikalarına karşı ülke çapında bir ayaklanma girişimi olan Macar Devrimi'nde (23 Ekim–12 Kasım 1956) György Lukács ve Gyula Háy ile birlikte ayaklanmanın sözcülüğünü yaptıkları gerekçesiyle, partiden ihraç edilir. SSCB desteği ile ayaklanma bastırıldıktan sonra, 1957'de dokuz yıl hapse mahkum edilir. Bu ceza 1963'te affa uğrar.
Niki: Bir Köpeğin Öyküsü'ne gelelim tekrar. Daha önceleri şiir ve tiyatro eserlerinin yanı sıra Lia (1917), Bitmemiş Cümle (1937), Cevap (?) gibi romanlar kaleme almış olan Déry, bu eseri bazı kaynaklara göre Sovyet yanlısı (Stalinist) Macaristan hükümetinin politikalarına muhalefeten yazmıştır. Bir takım kaynaklar ise eserin konusunu Stalin'in Sovyetler Birliği'ndeki uygulamalarına tepki olarak okur. İkisinin de aynı kapıya çıktığı ortada ise de Tibor Déry'nin bu romanı yazdığı günlerde üyesi olduğu iktidardaki partiye yönelik eleştiriler geliştirdiği, dahası iktidar karşıtı devrimci isyancıların sözcülüğünü yaptığı gerçeği unutulmamalıdır.
Şimdi bir metin olarak romana eğilebilir ve yukarıdan beri yaptığımız biyografik ve sosyolojik okumalar bağlamında, Niki'ye Tacitus'tan bir epigraf ile giriş yapılmasını gayet yerinde bir tercih olarak kaydedebiliriz. Romanı okudukça bundaki isabeti göreceğiz. Bu arada ana kahramanı köpek bağlamında romanı allegorik bir okumaya da tâbi tutabiliriz.
Roman, "Köpek, -şimdilik ona bir ad vermiyoruz- 1948 baharında Ancsa'ların oldu." cümlesiyle başlar. Bununla, elimizdeki itibari metinde ele alınan gerçek tarihi öğrenmiş oluruz. İkinci Dünya Savaşı'ndan hemen sonraki yılların Macaristan'ı eserin arka planına konuşlandırılmıştır. Sözgelimi şu satırlarda mühendis Janos Ancsa ile ülkenin sosyolojisi iç içe verilmiştir: "1919 Proletarya diktatoryası sırasında Komünist Partisine ilk yazılanlardan olduğu halde, on yıllık karışıklıktan sonra Sopron Madencilik Okuluna konuşmacı olarak atanmıştı. İkinci Dünya Savaşı başladıktan sonra, 1939 sonlarına doğru da Sosyal Demokrat Partiye yazılmıştı." Dikkatli bir okur bu cümleyi pekâla Tibor Déry'nin yukarıda ana hatlarını verdiğimiz biyografisiyle ilişkilendirerek okuyabilir.
Şimdi, mühendis Ancsa'nın tayini Sopron'dan Budapeşte'ye çıkmış, "Maden Donatım ve Araçları Fabrikasına müdür olarak atanmış"tır. Bir "tilki teriyeri" olan köpek orta yaşlarda olan karı koca Ancsa'ları böyle bir geçiş sürecinde bulur ve zamanla onların vazgeçilmez bir üyesi olur. Biricik oğullarını ve bir hava saldırısında Bayan Ancsa'nın babasını kaybeden aileye köpek yeni bir bağlanma ve yaşama sevinci getirecektir.
Köpeğin adı "Niki"dir ve bir sahibi vardır: "Horthy ordusundan ayrılma bir subaydı bu; karısı ve kaynanasıyla düşkün bir soyluluk yaşantısı sürdürüyorlar, köpekle pek az ilgileniyorlardı." (s. 12) Bu eski asker köpeği gözden çıkarmıştır. Yahut allegorik bir okumayla şöyle de söyleyebiliriz: Niki, diktatör Horthy'nin eski askerinin köpeği olmaktan vazgeçmiştir. Bununla birlikte Ancsa'lar Niki'yi bir süre kabul etmezler, kendilerinden uzaklaştırmak için farklı yollara müracat ederler. Öyle ya, "... hiç bir işe yaramaz genç bir dişi teriyer, savaşta yıkılmış, acınacak kalıntılar üstüne yeniden kurulmaya çalışılan Macaristan'ın insanlarına şu 1948 yılında ne verebilirdi ki?" (s. 16) Bununla birlikte Niki'nin ısrarları bayan Ancsa'yı emekli askerle görüşmeye sevkeder. Horthy'nin eski askeri köpeği Ancsa'lara vermemek için bir takım dalavereler çevirse de sonuçta Niki yeni sahiplerine kavuşur. Böylece birlikte yeni bir hayata başlarlar.
Ancsa'larla Niki arasındaki bağlanma hızlı gelişir. Deyim yerindeyse aralarında keskin bir özdeşleşme gerçekleşir. Birbirlerinin parçası haline gelirler. Anlatıcı bunu farklı ifadelerle dile getirir. Sözgelimi bir yerde mühendisin psikolojisini yansıtırken şöyle der: "Şu sıralardaki yaşamı köpeğinkine pek benziyordu." Bunun nedeni, her iki kesimin de hayatlarındaki eski acı tecrübeler ve her şeye rağmen bugün ortaya çıkan yeni imkân ve umutlardı kuşkusuz. Anlatıcı, eski ve yeni sahipleriyle ilgili olarak Niki'yi şöyle anlatır: "Genç köpeğin kafasında hiç kuşkusuz, karışık ve belirsiz bir hayvan-insan ilişkisi kavramı vardı; efendisinin ıslığına hemen tepki göstermesi de kanıtlıyordu bunu. Acaba ilk efendisi olan subay, bu hep emretmeye alışmış adam, kaba ve saçma bir disiplinle onun duyarlıklı sinir sistemini zedelemiş miydi? Bu asker eskisinin kaprisleri, Niki'nin ince dişice duygularını erkenden yıpratmış mıydı acaba?" Oysa yeni efendileri ona gerçekten "insanca" davranmaktadır: "Doğrusu böyle bir ailenin içine girmek hiç de şanssızlık değildi onun için. (...) Gücün kötüye kullanılması, kıralların, önderlerin, diktatörlerin, müdürlerin, bölüm başkanlarının, sekreterlerin, çobanların, sığır çobanlarının, domuz çobanlarının, aile reislerinin, eğitimcilerin, ağabeylerin, eline yetki geçmiş genç-yaşlı herkesin kötülüğü, bu pislik, bu hastalık, bu irin kaynağı, başka hiçbir hayvanda, en yırtıcısında bile bulunmayan, insana özgü bu kargış ve günah, bu savaş ve kolera, Ancsa'ların evine yabancıydı. Hiçbir anlamsız baskı Niki'nin özgürlüğünü gölgelemiyordu. Yakınlık ve anlayışla uygulanan toplum yararına kısızlamalar, anlaşılabilir, açık ve mantıklı bir gereklilik zincirinin sonucuydu." (s. 29-30) Bu ifadeleri Tibor Déry'nin içinde yaşadığı Macaristan sosyolojisine ve bu sosyoloji içinde kıvranın bireyin iç dünyasına yönelik tespitler olarak okumak pek tabii ki mümkün.
Niki yeni sahipleri kolaylıkla adapte olmakla birlikte yeni sosyal çevreye, kent hayatına "yavaş yavaş ve korkulu bir merakla" alışabilir. Süreci yoğun bir "havlama" dönemiyle yönetebilir. Çevresindeki pek çok nesneye havlayarak tepki vermektedir: "Bisiklet geçerken, hele zil çalıyorsa havlıyor, kalabalık yayalara, sesini çok yükseltenlere, köpeklere, kedilere, serçelere hep havlıyordu; Şekspir'in savaştan önce söylev veren kumandaları gibi, hayvanların pek alışkın olduğu kendine telkin yöntemini kullanmaktaydı herhalde. Gündüzün açık pencerelerden yansıyan güneşe, geceleyin gölgelere havlıyordu." Tibor Déry'nin Niki'ye böyle bir tutum sergiletmesi, başkent özelinde Macaristan'ın içinde bulunduğu realiteye dair linkler atması rastlantısal olmasa gerek.
(Devam edeceğiz!)
ROMAN
Niki ilk olarak 1 Ocak 1956'da yayınlandı.
“Köpek, 1948 baharında Ancsa ailesini sahiplendi”: hikaye böyle başlıyor. Ancsalar, II. Dünya Savaşı'nın kabusundan yeni yeni uyanan harap bir Macaristan'da, Budapeşte'nin eteklerinde yaşayan orta yaşlı bir çifttir. Yeni Komünist hükümet işleri yoluna koymayı vaat eder ve mühendis Bay Ancsa, geçmişi unutmak kadar geleceği inşa etmek için çalışmaya da heveslidir. Vaktinin en son noktası, ilk yavrularını bekleyen küçük bir melez köpektir. Ama Niki daha iyisini bilir ve çok geçmeden Ancsa ailesinin bir parçası olur. Bay Ancsa'nın yeni işi nedeniyle şehirdeki bir daireye taşınmaları gerektiğinde bile Ancsalar onu yanlarında götürürler.
Sonra Bay Ancsa siyasi bir baskının içine düşer ve iz bırakmadan ortadan kaybolur. Beş yıl boyunca geri dönmez; beş yıl boyunca yokluk, sessizlik, korku ve sürekli hayatta kalma mücadelesi yaşanır; bu beş yıl boyunca Bayan Ancsa ve Niki'nin birbirlerinden başka kimsesi yoktur.
Sıradan bir köpek olan Niki ve ondan daha az sıradan olmayan bir çift olan Ancsaların hikayesi, şefkat, iyilik ve sevginin kalıcılığı hakkında son derece dokunaklı, tamamen duygusuz bir alegoridir
https://en.wikipedia.org/wiki/Hungarian_Revolution_of_1956#cite_ref-20
